अथ प्रथमोऽध्यायः
धृतराष्ट्र उवाचसुनियेधर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेताः युयुत्सवः।मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय।।१धृतराष्ट्र बोले--सञ्जय = हे संजय धर्मक्षेत्रे = धर्मभूमि कुरुक्षेत्रे = कुरुक्षेत्र में समवेताः = एकत्रितयुयुत्सवः =युद्ध की इच्छा वाले मामकाः = मेरेच = और पाण्डवाः = पाण्डु के पुत्रों नेकिम् =क्याअकुर्वत = किया ?सुनिये सञ्जय उवाच--दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा।आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रबीत् ।।२तदा = उस समयराजा = राजादुर्योधनः = दुर्योधन नेव्यूढम् = व्यूह रचना युक्तपाणडवानीकम् = पाण्डवों की सेना कोदृष्ट्वा = देखकरतु = औरआचार्यम् = द्रोणाचार्य केउपसंगम्य = पास जाकर( यह )वचनम् = वचनअब्रबीत् = कहे http://www.geocities.com/katare_nityagopal/pashya.wavसुनियेपश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता।। 3आचार्य = हे आचार्य तव = आपकेधीमता = बुद्धिमान् शिष्येण = शिष्य द्रुपदपुत्रेण = द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न द्वारा व्यूढां = व्यूहाकार खडी की हुई
पाण्डुपुत्राणाम् = पाण्डुपुत्रों की
एताम् = इस
महतीं = बडी भारी
चमूम् =सेना को
पश्य = देखिये ।
सुनियेhttp://www.geocities.com/katare_nityagopal/atrashoora.wav
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः।।४
अत्र = इस सेना में
महेष्वासाः = बडे-बडे धनुष वाले
च = और
युधि = युद्ध में
भीमार्जुनसमाः = भीम और अर्जुन के समान
शूराः = शूर वीर
युयुधानः = सात्यकि
च = और
विराटः =विराट
च = तथा
महारथः = महारथी
द्रुपदः =राजा द्रुपद
सुनियेhttp://www.geocities.com/katare_nityagopal/dhritketuh.wav
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः।।५
( अत्र ) = इस सेना में
धृष्टकेतुः = धृष्टकेतु
च = और
चेकितानः = चेकितानच = तथावीर्यवान् = बलवानकाशिराजः = काशिराजपुरुजित् = पुरुजित् कुन्तिभोजः= कुन्तिभोजच = औरनरपुंगवः = मनुष्यों में श्रेष्ठशैब्यः = शैब्य( सन्ति )= हैंसुनियेhttp://www.geocities.com/katare_nityagopal/yudhamanyu.wavयुधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ।।६विक्रान्तः = पराक्रमी युधामन्युः = युधामन्युच = तथावीर्यवान् = बलवानउत्तमौजाः = उत्तमौजासौभद्रः = सुभद्रा पुत्र अभिमन्युच = एवंद्रौपदेयाः = द्रौपदी के पाँचों पुत्र ( ये )सर्वे एव = सभीमहारथाः = महारथी( सन्ति ) हैं सुनियेhttp://www.geocities.com/katare_nityagopal/asmakam.wav अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम।नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रबीमि ते।।७द्विजोत्तम = हे ब्राह्मण श्रेष्ठअस्माकं = अपने पक्ष मेंतु = भीये = जोविशिष्टाः = प्रधान ( सन्ति) = हैंतान् = उनको ( आप )निबोध = समझ लीजियेते = आपकीसंज्ञार्थम् = जानकारी के लियेमम = मेरीसैन्यस्य = सेना के ( जो-जो )नायकाः = सेनापति हैंतान् = उनकोब्रबीमि = बतलाता हूँसुनियेhttp://www.geocities.com/katare_nityagopal/bhavan.wavभवान्भीमश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः।अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ।।८भवान् = आप- द्रोणाचार्यच = औरभीष्मः = पितामह भीष्मच = तथाकर्णः = कर्णच = औरसमितिञ्जयः = संग्राम विजयीकृपः = कृपाचार्यच = तथातथा = वैसेएव = हीअश्वत्थामा = अश्वत्थामाविकर्णः = विकर्णच = औरसौमदत्तिः = सोमदत्त का पुत्र भूरिश्रवा
http://www.geocities.com/katare_nityagopal/anyecha.wav
अन्ये च बहबः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।।९
अन्ये = और
च = भी
मदर्थे = मेरे लिये
त्यक्तजीविताः= जीवन की आशा त्याग देने वाले
बहबः = बहुत से
शूरा = शूरवीर
नानाशस्त्रप्रहरणाः = अनेक प्रकार के शस्त्रों से सुसज्जित
सर्वे = सब के सब
युद्धविशारदाः = युद्ध में चतुर
( सन्ति ) = हैं
सुनिये
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्।।10
भीष्माभिरक्षितम् = भीष्मपितामह द्वारा रक्षित
अस्माकं = हमारी
तत् = वह
बलम् = सेना
अपर्याप्तं = सब प्रकार से अजेय है
तु = और
भीमाभिरक्षितम् = भीम द्वारा रक्षित
एतेषाम् = इन लोगों की
इदम् = यह
बलम् = सेना
पर्याप्तम् = जीतने में सुगम है।
सुनिये
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि।।11
च = इसलिये
सर्वेषु = सब
अयनेषु = मोर्चों पर
यथा भागम् = अपनी-अपनी जगह
अवस्थिताः = स्थित रहते हुए
भवन्तः -= आप लोग
सर्वे एव = सभी
हि = निःसन्देह
भीष्मम् = भीष्मपितामह की
एव = ही
अभिरक्षन्तु = सब ओर से रक्षा करें
सुनिये
तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शंख दध्मौ प्रतापवान्।।१२
कुरुवृद्धः = कौरवों में वृद्ध
प्रतापवान् = बडे प्रतापी
पितामहः = पितामह भीष्म ने
तस्य = उस(दुर्योधन) के (हृदय में)
हर्षम् = हर्ष
सञ्जनयन् = उत्पन्न करते हुए
उच्चैः = उच्च स्वर से
सिंहनादम् = सिंह की दहाड के समान
विनद्य = गरजकर
शंखम् = शंख
दध्मौ = बजाया
सुनिये
ततः शंखाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ।।१३
ततः = इसके पश्चात्
शंखाः =शंख
च = और
भैर्यः = नगारे
च = तथा
पणवानकगोमुखाः = ढोल मृदंग और नरसिंघे आदि बाजे
सहसा = एक साथ
एव = ही
अभ्यहन्यन्त = बज उठे (उनका)
सः = वह
शब्दः = शब्द
तुमुलः = बडा भयंकर
अभवत् = हुआ
सुनियेततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।।१४ततः॓ इसके अनन्तरश्वेतैः सफेदहयैः घोड़ों सेयुक्ते युक्तमहति उत्तमस्यन्दने रथ मेंस्थितौ बैठे हुएमाधवः श्रीकृष्ण महाराजच औरपाण्डवः अर्जुन नेएव भीदिव्यौ अलौकिकशङ्खौ शङ्खप्रदध्मतुः बजाये
http://www.geocities.com/katare_nityagopal/15.wavपाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः।पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः।।१५
हृषीकेशः श्रीकृष्ण महाराज नेपाञ्चजन्यं पाञ्चजन्य नामकधनञ्जयः अर्जुन नेदेवदत्तम् देवदत्त नामक औरभीमकर्मा भयानक कर्म वालेवृकोदरः भीमसेन नेपौण्ड्रं पौण्ड्र नामकमहाशङ्खं महाशङ्खदध्मौ बजाया
http://www.geocities.com/katare_nityagopal/16.wavअनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ।।१६
कुन्तीपुत्रः कुन्तीपुत्रराजा राजायुधिष्ठिरः युधिष्ठिर नेअनन्तविजयं अनन्तविजय नामक औरनकुलः नकुलच तथासहदेवः सहदेव नेसुघोषमणिपुष्पकौ सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाये
http://www.geocities.com/katare_nityagopal/17.wavकाश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः।।१७परमेष्वासः श्रेष्ठ धनुष वालेकाश्यः काशिराजच औरमहारथः महारथीशिखण्डी शिखण्डीच एवंधृष्टद्युम्नः धृष्टद्युम्नच तथाविराटः राजा विराटच औरअपराजितः अजेयसात्यकिः सात्यकि ने भी अलग अलग शंख बजाये
http://www.geocities.com/katare_nityagopal/18.wavद्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।सौभद्रश्च महाबाहुः शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक् ।।१८
द्रुपदः राजा द्रुपदच एवंद्रौपदेयाः द्रौपदी के पाँचों पुत्रच औरमहाबाहुः बड़ी भुजा वालेसौभद्रः सुभद्रा पुत्र अभिमन्युपृथिवीपते हे राजन् !सर्वशः सब ओर सेपृथक्पृथक् अलग अलगशंखान् शंखदध्मुः बजाये।
http://www.geocities.com/katare_nityagopal/19.wav
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्।नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्।।१९
च औरसः उसतुमुलः भयानकघोषः शब्द नेनभः आकाशच औरपृथिवीं पृथिवी कोएव भीव्यनुनादयन् गुंजाते हुएधार्तराष्ट्राणां धृतराष्ट्र के पक्ष वालों केहृदयानि हृदयव्यदारयत् विदीर्ण कर दिये
http://www.geocities.com/katare_nityagopal/20.wavअथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः।प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः।।२०
अथ इसके बादकपिध्वजः कपिध्वजपाण्डवः अर्जुन नेव्यवस्थितान् मोर्चा बांधकर डटे हुएधार्तराष्ट्रान् धृतराष्ट्र के संबन्धियों कोदृष्ट्वा देखकरतदा उसशस्त्रसम्पाते शस्त्र चलने की तैयारी केप्रवृत्ते समयधनुः धनुषउद्यम्य उठाकर
http://www.geocities.com/katare_nityagopal/21.wavहृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते।सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ।।२१
महीपते हे राजन्!हृषीकेशं श्रीकृष्ण महाराज सेइदम् यहवाक्यम् वचनआह कहाअच्युत हे अच्युत!मे मेरेरथम् रथ कोउभयोः दोनोंसेनयोः सेनाओं केमध्ये बीच मेंस्थापय खड़ा कीजिये
22
यावदेतान्निरेक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्।कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे।।२२यावत् जब तकअहम् मैंअवस्थितान् युद्ध में डटे हुएयोद्धुकामान् युद्ध के अभिलाषीएतान् इन विपक्षी योद्धाओं कोनिरेक्षे भली प्रकार देख लूँअस्मिन् इसरणमुद्यमे युद्ध रूप व्यापार मेंमया मुझेकैः किन किन केसह साथयोद्धव्यम् युद्ध करना योग्य है
23योत्स्यमानानवेक्ष्येऽहं य एतेऽत्र समागताः।धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रिय चिकीर्षवः ।। २३दुर्बुद्धेः दुर्बुद्धिधार्तराष्ट्रस्य दुर्योधन कायुद्धे युद्ध मेंप्रिय चिकीर्षवः हित चाहने वालेये जो जोएते वे राजा लोगअत्र इस सेना मेंसमागताः आये हैं इनयोत्स्यमानान् युद्ध करने वालों कोअहम् मैंअवेक्षे देखूँगा
24
सञ्जय उवाचएवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत।सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।२४भारत हे धृतराष्ट्रगुडाकेशेन अर्जुन द्वाराएवम् इस प्रकारउक्तः कहे हुएहृषीकेशः भगवान श्री कृष्ण नेउभयोः दोनोंसेनयोः सेनाओं केमध्ये बीच मेंरथोत्तमम् उत्तम रथ कोस्थापयित्वा खड़ा करके
25भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति।।२५भीष्मद्रोणप्रमुखतः भीष्म और द्रोणाचार्य के सामनेच तथासर्वेषां सम्पूर्णमहीक्षिताम् राजाओं के सामने रथ खड़ा करकेइति इस प्रकारउवाच कहा किपार्थ हे पार्थसमवेतान् युद्ध के लिये एकत्रितएतान् इनकुरून् कौरवों कोपश्य देखो
